Description for this block. Use this space for describing your block. Any text will do. Description for this block. You can use this space for describing your block.

ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિમાં સોળ સંસ્કારોની વિશેષ મહિમા છે. સંસ્કાર શબ્દનો સામાન્ય અર્થ વિમલીકરણ અથવા શુદ્ધિકરણ થાય છે. જેમ કોઈ ગંદી વસ્તુ ધોઈને શુદ્ધ અને નિર્મળ બને છે અથવા જેમ સોનાની અશુદ્ધિઓને અગ્નિમાં ગરમ ​​કરીને દૂર કરવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે સંસ્કાર દ્વારા જીવના જન્મ-જન્માન્તરોના કર્મની અશુદ્ધિઓ પણ દૂર થાય છે. અરીસા પર પડેલી સામાન્ય ગંદકી જેમ કે ધૂળ વગેરેને કપડા વડે લૂછવી, દૂર કરવી કે સાફ કરવી તેને દોષાપનયન કહેવાય છે, પછી તે અરીસાને કોઈપણ રંગ કે તેજસ્વી પદાર્થનો ઉપયોગ કરીને વિશેષ ચમકદાર કે તેજસ્વી બનાવવાને ગુણાઘાન કહેવાય છે. આ રીતે, સંસ્કારમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ છે – એક દોષાપનયન અને બીજી ગુણાઘાન. સંસ્કાર, સંસ્કૃતિ અને ધર્મ દ્વારા મનુષ્યમાં માનવતા આવે છે અને આપણા આ સોળ સંસ્કારો દ્વારા મલિન અંતરાત્મા શુદ્ધ થાય છે, આ જ કારણ છે કે સનાતન ધર્મમાં ગર્ભધારણની ક્ષણથી મૃત્યુપર્યન્ત માટે સંસ્કાર આપવામાં આવેલ છે. સંસ્કારો શારીરિક, પ્રાણીક, માનસિક,  બૌદ્ધિક અને આત્મિક શુદ્ધિ કરી આપણને ધાર્મિક કાર્યો કરવાની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરાવે છે. આ સંસ્કારો ખાસ કરીને અંતઃકરણને અસર કરે છે. શાસ્ત્રોમાં સોળથી અડતાલીસ સંસ્કારોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યા છે, તેમાંથી સોળ સંસ્કારોની વિશેષ પ્રતિષ્ઠા છે.

સોળ સંસ્કારોમાં ઉપનયન સંસ્કારનું વિશેષ મહત્વ છે. ઉપનયન સંસ્કાર એટલે – વિશિષ્ઠ દ્રષ્ટિકોણથી જીવન જીવવા દીક્ષિત થવું અને તેમાં સહુથી વિશેષ દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓએ મારા ઉપર કરેલ અનંત ઉપકારને સતત કૃતજ્ઞતા પૂર્ણ રીતે યાદ કરાવતું પવિત્ર દોરો એટલે : જનેઉ. સર્વ સમર્થ ભગવાન મારી અંદર છે, મારી સંભાળ રાખે છે અને તેને ગમતું જીવન મારે બનવાનું છે… આ ત્રણ વાતો પ્રત્યેક ક્ષણ વ્યક્તિના સ્મૃતિમાં રહે તે માટે દીક્ષિત થવું એટલેજ ઉપનયન સંસ્કાર. વાસ્તવમાં તો આ પવિત્ર દોરા આપણામાં રહેલા હૃદયસ્થ ભગવાનનાનું જ પૂજન છે.  શાસ્ત્રો આધારે ઉપનયન વિના, વ્યક્તિ કોઈપણ યજ્ઞ  તેમજ શ્રૌત-ધાર્મિક કાર્ય માટે હકદાર નથી, પછી તે કોઈ પણ વર્ણ કે જાતિનો હોય. કોઈ ઉપનયન સંસ્કાર આ પવિત્ર દોરો એટલે કે જનેઉ પહેર્યા પછી જ આ યોગ્યતા પ્રાપ્ત થાય છે. દેવકર્મ અને પિતૃકર્મ ઉપનયન વિના થઈ શકતા નથી. આ સંસ્કાર દ્વારા જ દ્વૈતની પ્રાપ્તિ થાય છે. તૈત્તિરીય સંહિતા જણાવે છે કે મનુષ્ય ત્રણ ઋણ સાથે જન્મે છે (1) ઋષિ ઋણ, (2) દેવ ઋણ અને (3) પિતૃ ઋણ. આ ત્રણેય ઋણમાંથી મુક્તિ પવિત્ર જનેઉ વિધિ કર્યા વિના શક્ય નથી. જો યજ્ઞોપવિત સંસ્કાર ન હોય, તો વ્યક્તિને આ ત્રણ કાર્યો કરવાનો અધિકાર નથી. તેથી, યજ્ઞોપવીતના અતિપવિત્ર સંસ્કારનું ખૂબ મહત્વ છે. તેને જનેઉ, વ્રતબંધન અને વ્રતાદેશ પણ કહેવાય છે. સનાતન સંસ્કૃતિની માન્યતા છે કે દરેક મનુષ્ય એકવાર માતાના ગર્ભમાંથી જન્મ લે છે અને બીજો જન્મ ઉપનયન સંસ્કાર દ્વારા થાય છે. આ સંસ્કાર દ્વારા જાતકના અંતઃચક્ષુ ખોલવાનો પણ ભાવ છે. આ આધારે, જેણે ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા છે તેને દ્વિજ કહેવામાં આવે છે એટલે કે બે વાર જન્મ લેનાર.

શાસ્ત્રો અને ધર્મ/સ્મૃતિ ગ્રંથો આધારે તેવું કહી શકાય કે માણસ જન્મથી સહજભાવે पापोहं पाप कर्मणानाम પાપ કરવા પ્રેરાતો હોય છે પણ આ સંસ્કારો થકી જ તે પોતાના મુખ્ય કર્તવ્યને ઓળખી પરમ ધ્યેયની પ્રાપ્તિ માટે સંકલ્પિત થાય છે. એટલેજ તો કોઈ પણ બાળક, યુવાન અને પ્રૌઢ વ્યયનો વ્યક્તિ જેમને પણ બ્રહ્મવિદ્યામાં મેળવી મૂળ સ્વરૂપમાં સ્થિત થવા પ્રસ્થાન કરવું હોય, તે ઉપનયન સંસ્કાર થકી વૈદિક ધર્મના આચરણ માટે વ્રતપૂર્વક દીક્ષિત થઇ શકે. પૌરાણિક કાળમાં જયારે આશ્રમ અને વર્ણ વ્યવસ્થા અકબંધ હતી, ત્યારે બ્રાહ્મણત્વનું અભ્યાસ કરનાર બાળકને આઠ વર્ષે, ક્ષાત્રત્વનું અભ્યાસ કરનાર બાળકને દસ વર્ષે અને વૈષ્યત્વનું અભ્યાસ કરનાર બાળકને બાર વર્ષે ગુરુકુળ પ્રવેશ પહેલા ઉપનયનનો વિધાન છે. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં આ વ્યવસ્થાઓમાં આવેલ અવનતિના કારણે ઉપનયન સંસ્કાર મોટી ઉંમરે પણ આચાર્ય પારસ્કરના ગૃહ્યસૂત્ર અને અન્ય સ્મૃતિ/ધર્મ ગ્રંથો દ્વારા સૂચવેલ વિધિ અનુસાર સંભવ છે. તે માટે ત્રિમાસિક વિશિષ્ઠ અનુષ્ઠાન સાધના થકી આપણે ઉપનયન સંસ્કારના ઉત્તમ અધિકારી બની શકીએ અને જનોઈને તેને માત્ર વિધિના રાખતા વૈદિક જીવન જીવવાની ઉત્તમ કળાને સ્વયંમાં ફળીભૂત કરી શકીએ.

બાળકોને ચાહો ને તમે જગતને ચાહી શકશો.
– ગિજુભાઈ બધેકા

શાર્દૂલ શિશુ વિહાર એટલે પ્રકૃતિ આધારિત ઉદ્યાનમાં ચાલતું મુક્ત શિક્ષણનું કેન્દ્ર